Zimowe cięcie drzew i krzewów owocowych.

Na przełomie zimy i wiosny przycinamy drzewa i krzewy owocowe. Przygotowując się do tych prac, musimy zachować pewne zasady. Przede wszystkim powinniśmy przygotować narzędzia (sekatory i piły ogrodnicze do różnych grubości gałęzi, nożyce do żywopłotów, drabiny). Przygotowanie narzędzi polega na ich oczyszczeniu, sprawdzeniu dźwigni sekatorów, naostrzeniu części roboczych. Warto też zadbać o środek dezynfekcyjny do ostrzy oraz pasty ogrodnicze bądź inne środki do zabezpieczenia większych ran w drewnie powstających przy cięciu.

Do dezynfekcji możemy wykorzystać powszechnie stosowane preparaty albo samodzielnie sporządzony roztwór spirytusu denaturowanego o stężeniu 75 % (do 1 litra denaturatu dodajemy 0,4 l. wody).

Nie zaniedbujmy zabezpieczenia rany po usuniętym konarze lub gałęzi. Zaraz po wykonaniu cięcia zamalujmy to miejsce specjalistycznym preparatem (Ekoderma, Lacbalsam, maść ogrodnicza Funaben Eko lub inna maść ogrodnicza), czy choćby farbą emulsyjną z dodatkiem środka grzybobójczego (np. Topsinu).

Do cięcia używamy narzędzi adekwatnych do grubości usuwanych części drzew lub krzewu.

– sekatory nożycowe (czyli dwuostrzowe) jednoręczne mają dwa ostrza i tną precyzyjnie, podobnie jak nożyce (jedno ostrze jest zwykle lekko zagięte): oba ostrza sekatora (ostrze i ostrze przeciwne) tną gałąź, przesuwając się blisko siebie. Bywa też, że ostrze przeciwne jest stałe i tępe. Ten rodzaj sekatora znakomicie nadaje się do cięcia delikatnych, miękkich, młodych pędów jednorocznych, ale nie przetną zdrewniałych lub suchych gałęzi;

– sekatory kowadełkowe (czyli jednoostrzowe) mają jedno ostrze, które – dociskając gałąź do kowadełka – przecina ją. Niestety zastosowane na miękkim materiale miażdżą go, dlatego nie nadają się do cięcia delikatnych tkanek. Ten typ sekatora nie wymaga tyle siły przy cięciu co sekator nożycowy, stosuje się go do cięcia starszych, zdrewniałych pędów. Nadaje się także do cięcia winorośli;

– sekatory nożycowe dwuręczne, służą do cięcia grubszych gałęzi (do 50 mm średnicy),

– sekatory tyczkowe, przeznaczone do cięcia gałęzi do 40 mm średnicy, wyposażone w teleskopowy wysięgnik, dzięki któremu możliwe jest cięcie gałęzi znajdujących się na dużej wysokości (nawet kilka metrów nad ziemią). Grubsze gałęzie tniemy piłami ogrodowymi.

Warto pamiętać o tym, że zimowe cięcie jest przede wszystkim cięciem, które formuje koronę oraz powinno usunąć wszystkie chore pędy i gałęzie, a także te które krzyżują się lub rosną do środka korony i będą zbędnie zacieniać koronę drzewa.

Optymalne terminy cięcia drzew i krzewów owocowych są różne dla różnych gatunków i mają istotny wpływ na rozwój i plonowanie roślin. Jednakże pamiętać należy, iż zabiegu tego nie należy wykonujemy przed silnymi mrozami.

Najwcześniej tniemy aktinidię (mini kiwi), dla której zalecany termin trwa od początku stycznia do połowy marca. Należy pamiętać, że aktinidia zbyt późno przycięta „płacze”, co bardzo osłabia roślinę.

Od początku lutego do końca marca możemy ciąć jabłonie, grusze, jagody kamczackie, jeżyny, leszczynę, maliny jesienne, pigwę, porzeczki, świdośliwy, żurawiny.

Od połowy lutego do końca marca możemy ciąć borówkę wysoką, cytryniec chiński i agrest, w którym wycinamy pędy 4-letnie i starsze, a od połowy lutego do połowy marca dokonujemy cięcia podstawowego winorośli, która zbyt późno przycięta „płacze” podobnie jak aktinidia.

W marcu wycinamy w krzaku aronii pędy starsze jak 6 lat oraz przycinamy późne odmiany śliwy, które dojrzewają we wrześniu i październiku.

Każde cięcie polegające na skróceniu pędu wykonujemy 0,5 cm nad żywym pąkiem pod takim kątem, aby woda z opadów nie spływała na ten pąk, czyli około 75-80⁰  w stosunku do pędu. Można to określić jako pod lekkim skosem.

Wycinając długopędy wegetatywne (tzw. wilki) dokonujemy cięcia jak najbliżej konaru, z którego wyrastają, na tzw. Okółek (obrączkę). Podobnie wycinamy gałęzie chore i rosnące do wnętrza korony bądź krzyżujące się z innymi gałęziami.

Jeżeli decydujemy się na mocne skracanie gałęzi, kto należy ciąć je na tzw. klik, pozostawiając odcinek (czop) około 5 cm, na którym znajdą się 1-2 pąki liściowe.

Skoro wiemy o tym, czym i kiedy dokonujemy cięcia, to pora zapoznać się z jego zasadami w odniesieniu do poszczególnych roślin.

Aktinidię (mini kiwi) tniemy w dwóch, czasem trzech terminach. Aktinidia wymaga dosyć mocnego cięcia. Należy wyciąć wszystkie pędy które się krzyżują, zagęszczają roślinę, wyrastają od dołu oraz te niepotrzebne. Tniemy tak mocno, aby jak najwięcej światła docierało do pędów owocujących. Warto pamiętać o tym, że aktinidię prowadzimy podobnie jak winorośl i jej pokrój powinien być podobny. Rośliny dorosłe (od 4–5 roku po posadzeniu) można przycinać przez całą zimę (od późnej jesieni) bez obawy uszkodzeń mrozowych.

Cięcie jabłoni i gruszy, podobnie jak i cięcie drzew owocowych innych gatunków, jest zabiegiem niezbędnym, ale równocześnie dość skomplikowanym. Nie ma jednego uniwersalnego sposobu cięcia. To jak przycinać grusze i jabłonie zależy od wieku drzewa, warunków w jakich ono rośnie, a także odmiany oraz podkładki, na jakiej szlachetna odmiana została zaszczepiona. Generalna zasada dotycząca tego jak ciąć grusze mówi, iż po silnym przycięciu drzew, bezpośrednio po posadzeniu i przez kilka kolejnych lat, cięcie powinno być bardzo umiarkowane. Zbyt silne cięcie młodych drzew sprawia, że grusze i jabłonie później wchodzą w owocowanie. W tym okresie wykonuje się cięcie mające uformować koronę drzewa.

Drzewa posadzone jesienią przycinamy trochę później, w drugiej połowie marca i na początku kwietnia w ten sposób, że skracamy przewodnik oraz usuwamy pędy boczne wyrastające niżej niż 50 cm od podłoża. Usuwamy także pęd wyrastający pod ostrym kątem rozwidlenia (na gładko przy przewodniku). Bocznych pędów nie skracamy z wyjątkiem sytuacji, gdy nie mamy możliwości nawadniania a drzewko ma mocno uszkodzone korzenie. Wówczas boczne pędy skracamy zwykle o jedną trzecią lub jedną czwartą długości (nad pąkiem rosnącym na zewnątrz koronki)

Wszystkie pozostałe pędy boczne oraz te, które wyrosną później odginamy tak, aby tworzyły one z pniem drzewa kąt prosty. Drzewka uformowane tak jak na rysunku „a” pozostawiamy bez cięcia aż do czasu aż rozpoczną owocowanie.

Drzewa starsze – po wejściu w owocowanie – przycinamy corocznie. Jest to zabieg odnawiający i prześwietlający. W przypadku drzew zaniedbanych możemy w tym terminie przeprowadzić cięcie odmładzające.

Cięcie prześwietlające i odnawiające polega na usunięciu gałęzi chorych i rosnących do wnętrza korony bądź krzyżujących się z innymi gałęziami. Usuwamy także długopędy wegetatywne, tzw. wilki. Natomiast w cięciu odmładzającym dodatkowo tniemy zbędne konary oraz obniżamy wysokość drzewa do pożądanej wysokości.

Wszystkie te zasady obowiązują przy cięciu także pozostałych drzew owocowych. Nie mniej warto przestrzegać dodatkowych zasad odmiennych dla poszczególnych gatunków drzew i krzewów.

Orzech włoski – przed przystąpieniem do cięcia musimy sprawdzić, czy z ran nie ciekną soki. W tym celu wykonujemy cięcie próbne, np. 2-3 pędów, których ewentualna utrata odbędzie się bez szkody dla całego drzewa. Jeżeli z cięcia wypływają soki, to cięcie należy odłożyć do marca lub nawet do kwietnia, lub drugiej połowy maja.

Odmiany późne śliwy (dojrzewające we wrześniu i październiku) przycinamy w marcu w sposób taki sam jak jabłonie i grusze.

Agrest – rośliny starsze niż 4 lata wymagają corocznego cięcia prześwietlającego. Jego cel to utrzymanie luźnego pokroju, doświetlonego i dobrze przewietrzonego krzewu. W ramach tego zabiegu usuwamy słabe i nieprawidłowo rosnące pędy. Gałązki owoconośne plonują przez kilka lat, a później obumierają i również muszą zostać wycięte. Każdego roku usuwamy 2-3 z nich by zrobić miejsce nowym, silnym pędom.

Zaniedbane krzewy są bardzo zagęszczone i słabo owocują. Wiosną przeprowadzamy radykalne cięcie, pozostawiając tylko 5 pędów – pozostałe skracamy tuż nad ziemią. Kolejnej wiosny z szyjki korzeniowej wybiją nowe odrosty. Wybieramy najsilniejsze z nich i przycinamy je o 1/3, by się rozgałęziły, resztę zaś usuwamy. Tego samego lub następnego roku wycinamy pozostawione wcześniej najstarsze pędy.

W przypadku odmian o gałązkach zwisających cięcie przeprowadzamy nad pąkiem skierowanym do wnętrza krzewu, agrest o pokroju wzniesionym natomiast przycinamy nad pąkiem skierowanym na zewnątrz. Nigdy nie tniemy pędu bezpośrednio nad pąkiem, ponieważ może on uschnąć – lepiej zostawić centymetrowy odcinek, na którym wytworzy się czop.

Aronię tniemy w marcu i kwietniu, najlepiej wówczas, gdy pąki liściowe zaczynają nabrzmiewać. Ponieważ aronia nie owocuje na starych pędach, usuwamy te ponad 6-letnie. Należy dbać o to, aby pędy najmłodsze stanowiły około 1/3 całego krzewu. Kolejną 1/3 – pędy do 4 lat, a resztę pędy 5-6 letnie.

Borówkę wysoką (amerykańską) tniemy po ustąpieniu największych mrozów, czyli od połowy lutego do końca marca. Ponieważ krzew ten najlepiej owocuje na pędach 2-3-letnich, wykonując cięcie usuwamy wszystkie starsze pędy (6-letnie i starsze plonują znacznie gorzej). Wycinamy także wszystkie słabe i płożące się pędy bez względu na ich wiek. Zostawiamy 6-8 pionowych pędów głównych – silnie rosnące pędy rodzą większe, smaczniejsze owoce.

Cytryniec chiński – cięcie polega na usunięciu wczesną wiosną pędów starych, zaschniętych i pędów cienkich, słabych. Wycinamy też pędy płożące się po ziemi, na których nie ma pąków kwiatowych – na nich nie będzie kwiatów i owoców. Przyrosty ubiegłoroczne należy przyciąć nad 12-15 dobrze wykształconym pąkiem (licząc od nasady pędu).

Jagodę kamczacką należy odmładzać co 5 lat. Cięcie polega na usunięciu najstarszych pędów, co pozwala na prześwietlenie krzewu oraz na usunięciu pędów chorych, uszkodzonych bądź płożących się.

Jeżyna wymaga stałego odmładzania, dlatego przycinamy pęd główny do wysokości ok. 1,5 m, a pędy boczne skracamy do 40 cm nad ziemią. Przycięcie pędów wegetatywnych spowoduje, że cały wzrost krzewu zostanie przekierowany na rozwój pędów owoconośnych. Kolejne cięcie jeżyny wykonujemy po owocowaniu.

Leszczyna wymaga usuwania grubych pędów, które już nie owocują. Warto wiedzieć, że zagęszczone krzewy zawiązują mało kwiatów, a owocowanie przesuwa się na obwód i w górę korony, co znacznie utrudnia zbiór orzechów.

Maliny jesienne (powtarzające kwitnienie) – jeżeli nie zostały usunięte po zbiorach – wycinamy całkowicie na wysokości 5 cm nad ziemią. Nie praktykuje się pozostawienia pędów przyciętych poniżej miejsca owocowania, bowiem owocują one słabo i stanowią konkurencję dla jednorocznych pędów owocujących jesienią.

Pigwy tniemy wiosną w zależności od gatunku. Pigwowiec pośredni – wczesną wiosną usuwamy pędy suche, uszkodzone, słabe, skierowane do wnętrza krzewu i noszące objawy chorób lub szkodników. Raz na kilka lat można wykonać cięcie odmładzające, usuwając kilka najstarszych pędów. Pigwowiec chiński nie lubi zbyt intensywnego cięcia. Wiosną można przeprowadzić jedynie cięcie sanitarne, usuwając pędy uszkodzone, słabe i porażone przez choroby i szkodniki. Natomiast Pigwowiec japoński zaleca się ciąć po kwitnieniu. Wtedy wykonuje się cięcie formujące (usuwając pędy zbyt zagęszczające, zmieniające pokrój i wrastające do wnętrza), oraz sanitarne (usuwając pędy słabe, chore i uszkodzone).

Porzeczki tniemy co do zasady na przedwiośniu, przed nabrzmieniem pąków, ponieważ płaczą one podobnie jak aktinidia i winorośl. Przez pierwsze 4-5 lat nie tniemy porzeczek pozwalając im na swobodny wzrost. Zasadnicze cięcie porzeczek czarnych rozpoczynamy w 4 roku i powtarzamy je corocznie. W prawidłowo prowadzonym krzewie po cięciu powinno pozostać 5-6 pędów jednorocznych, 3-4 dwuletnie i tyle samo trzyletnich. Cięcie porzeczek czerwonych i białych zaczynamy o rok później. Ponieważ oba gatunki owocują na pędach młodych jak i 5-6 letnich oraz na krótkopędach, to wycina się zarówno stare pędy (ponad 6-letnie), jak też należy (zaczynając od 3-roku po posadzeniu) skracać o ½ długości pędy jednoroczne. Na krzewie powinno zostać ok. 3-5 najsilniejszych pędów z każdego roku.

Świdośliwa nie wymaga intensywnego cięcia pielęgnacyjnego. Cięcie wykonuje się zazwyczaj po to, aby nadać roślinie odpowiednią wysokość i kształt. Pierwsze cięcie przeprowadzamy zaraz po posadzeniu krzewów, dzięki czemu lepiej się rozkrzewią. Później ograniczamy się jedynie do wiosennego cięcia sanitarnego, polegającego na usunięciu pędów chorych, przemarzniętych, krzyżujących się lub uszkodzonych. Co 6-8 lat warto też przeprowadzić cięcie odmładzające (wycinamy pędy najstarsze, bardzo słabe, chore, krzyżujące się oraz nadmiernie zagęszczające krzew od środka), które pozwoli w przyszłości zwiększyć plenność krzewu.

Winorośl to krzew wymagający corocznego i intensywnego cięcia. W warunkach ogrodów działkowych krzewy te są prowadzone w różny sposób. Nie mniej, niezależnie od sposobu ich prowadzenia, przed rozpoczęciem wegetacji wycinamy wszystkie latorośle (pędy owoconośne) z ubiegłego roku oraz skracamy łozy (pędy główne). Wykonujemy to w taki sposób, aby krzew nie był zbytnio zagęszczony. Pamiętać należy, iż zbyt zagęszczony krzew ogranicza dostęp światła co ogranicza wzrost owoców i małe ich wysłodzenie.

Opracował Grzegorz Rutkowski

W opracowaniu wykorzystano:

– Zbigniew Piper, Cięcie drzewek owocowych po posadzeniu, MODR Oddział Warszawa https://www.modr.mazowsze.pl/porady-dla-rolnikow/produkcja-roslinna/401-ciecie-drzewek-owocowych-po-posadzeniu.html